Sıfır tabanlı bütçe: her liraya bir görev ver

Sıfır tabanlı bütçe nereden geliyor?

Yöntem iş dünyasında doğdu. O dönem Texas Instruments'ta yönetici olan Peter Pyhrr onu şirkette uyguladı ve 1970'te Harvard Business Review'da yayımlanan “Zero-base budgeting” başlıklı makalesinde anlattı. Fikir şu: geçen yılın bütçesini alıp birkaç yüzde eklemek yerine, her departman sıfırdan başlar ve her gideri gerekçelendirir.

Jimmy Carter, 1973'te vali olarak yöntemi Georgia eyaletinin bütçesine taşıdı; 1977'de de başkan olarak federal kurumlardan bunu kullanmalarını istedi. Yöntem daha sonra federal düzeyde bırakıldı; bunun bir nedeni hazırlığının çok zaman almasıydı. Bu eleştiri, daha küçük ölçekte, hane bütçeleri için de geçerli.

Kişisel finanstaki hâlini ABD'deki bütçe eğitmenleri yaygınlaştırdı. Bütçe yazılımı YNAB bunu ilk kuralı yaptı: “Her dolara bir görev ver.” Ramsey Solutions ise “gelir eksi giderler sıfıra eşittir” diye özetliyor. İkisi de aynı ilkeyi anlatıyor ve bunu uygulamak için özel bir araca ihtiyacın yok. Bir defter de iş görür.

“Sıfır” ne demek (ve ne demek değil)?

En sık karıştırılan nokta bu. Sıfır, banka bakiyen değil. Görevi olmayan paranın tutarı.

• 61.500 ₺'n varsa ve 60.000 ₺'yi bir yere atadıysan, 1.500 ₺'nin görevi yok. Bütçe sıfırda değil ve o 1.500 ₺ büyük ihtimalle sen karar vermeden bir yerlere dağılıp gidecek.
• Acil durum fonuna 4.500 ₺ aktarırsan o paranın bir görevi olur. “Harcanmış” değildir ama atanmıştır.
• 1.500 ₺'lik bir “beklenmedik” satırı da bir görevdir. Amacı tam da tahmin edemeyeceğin şeydir.

Yani sıfır tabanlı bir bütçe, vadesiz hesabında binlerce lira bırakabilir; yeter ki her biri orada bir nedenle, örneğin yıllık MTV için ayrılmış bir fon olarak dursun.

Altı adımda yöntem

Farkı yaratan 3. adım. Bütçeleri raydan çıkaran şey seyrek gelen giderlerdir: Journal of Consumer Research'te yayımlanan 2012 tarihli bir çalışma (Sussman ve Alter), insanların özellikle olağan dışı giderleri küçümsediğini buldu. 12'ye bölündüklerinde bunlar da diğerleri gibi aylık birer satıra dönüşür. ABD'de birçok kişi bunlara “sinking funds” diyor; Türkçede hedefli birikim fonları diyebiliriz.

Kuruşu kuruşuna bir ay

Emre İzmir'de yaşıyor ve maaşı ayda bir yatıyor. Bu ay dağıtacağı net tutar 61.500 ₺. Her liraya bir görev veriyor.

Kullanılabilir 61.500 ₺, atanan 61.500 ₺: dağıtılacak kalan, 0 ₺.

Ayın ortasında iki sürpriz. Arkadaşlarını ağırladıktan sonra market 900 ₺ aşılıyor. Emre dışarıda yemekten 900 ₺ kaydırıyor: market 8.700 ₺, dışarıda yemek 1.800 ₺. Sonra bir lastiğin tamiri ve yeni bir sibop gerekiyor: 2.100 ₺. Beklenmedik satırı 1.500 ₺'yi karşılıyor, kalan 600 ₺ kıyafetten geliyor ve kıyafet 450 ₺'ye iniyor. Toplam atanan hâlâ 61.500 ₺. Bütçe hâlâ sıfırda ve ne acil durum fonuna ne de tatil fonuna dokunuldu.

Yöntemin kalbi bu: bir kategoriyi aşmak başarısızlık değil, yeniden dağıtma kararıdır.

Maaşın iki haftada bir mi yatıyor? Bu, yılda 26 ödeme demek; yani yılın iki ayında üç ödeme gelir. Türkiye'de daha sık görülen durum ise belirli aylarda gelen ikramiye ya da primdir. İkisinde de düzenli bütçeni olağan ödemelerle kur ve her fazladan ödemeye, örneğin acil durum fonu ya da borca ek ödeme gibi, kendi görevini ver.

Gelirin düzensizse

Serbest çalışanlar, platform işçileri, küçük işletme sahipleri, sezonluk çalışanlar: sıfır tabanlı bütçe işe yarar ama katı bir şartla. Yalnızca gerçekten eline geçmiş parayı dağıtırsın. Gönderdiğin bir fatura, ödenene kadar gelir değildir.

Serbest yazılımcı Deniz'i ele alalım. Vergisini kenara ayırdıktan sonra son altı ayda eline 48.000 ₺, 76.500 ₺, 40.500 ₺, 66.000 ₺, 90.000 ₺ ve 52.500 ₺ geçti. Toplam: 373.500 ₺, ortalama 62.250 ₺. En düşük ayı: 40.500 ₺.

Art arda uygulayabileceğin iki yaklaşım:

1. Tabanı bütçele. Deniz, yükümlülüklerini ve temel bir günlük harcama düzeyini karşılayan 40.500 ₺'lik sıfır tabanlı bir bütçe kuruyor. 40.500 ₺'nin üzerindeki her lira bir bekleme hesabına gidiyor.
2. Kendine maaş öde. Bekleme hesabında en az bir aylık harcama biriktiğinde bütün gelir önce oraya gidiyor ve Deniz ayın 1'inde kendine 51.000 ₺ aktarıyor. Bu tutar ortalamasının (62.250 ₺) altında olduğu için bekleme hesabı ayda ortalama 11.250 ₺ büyüyor ve zayıf ayları karşılıyor.

YNAB'nin uzun zamandır “paranı yaşlandır” dediği fikir bu: bu ayın geliriyle değil, geçen ayın geliriyle yaşamak. Bu bir hedef, başlangıç şartı değil.

Sıfır tabanlı bütçe ve zarflar: tek mantık, iki araç

Sıfır tabanlı bütçe her kategoriye ne kadar gideceğine karar verir. Zarf yöntemi bu tutarlara uyulmasını sağlar: dışarıda yemek zarfı boşaldığında dışarıda yemek gelecek aya kadar durur. İkisi doğal olarak birbirini tamamlar.

• Nakitle: günlük kategorilerin (market, dışarıda yemek, kişisel harcamalar) tutarını çek ve etiketli zarflara böl.
• Dijitalde: bir uygulamadaki kategori bütçeleri sanal zarflar gibi çalışır. Kaydettiğin her harcama ilgili zarfı azaltır.

Sıfır tabanlı mı, 50/30/20 mi?

50/30/20 kuralı üç geniş oran belirler; sıfır tabanlı bütçe ise her satırı. Birbirlerini dışlamazlar: sıfır tabanlı bir bütçenin içinde %20 birikimi hedefleyebilirsin.

Sık yapılan hatalar

Adını koymaya değer üç tuzak daha:

• Çok fazla kategori. Kırk satır, kırk ayrı aşma fırsatı demek. Genellikle on beş ile yirmi satır yeter.
• Vadesiz hesabı sıfıra kadar boşaltmak. Hesapta küçük bir yastık, bir fatura beklenenden erken çekilirse ek hesap faizinden ya da karşılıksız ödemeden seni korur.
• Bir aşımdan sonra bırakmak. Bir aşımı bütçeyi çöpe atarak değil, yeniden dağıtarak düzeltirsin.

Kopyala-yapıştır şablon

SIFIR TABANLI BÜTÇE — AY: ________

Bu ay kullanılabilir para:            ______ ₺
  (eline geçmiş ya da kesin olan, umduğun hiçbir şey değil)

1. Yükümlülükler (kira, faturalar, sigorta, asgari ödemeler) : ______ ₺
2. Günlük (market, ulaşım, sağlık)                           : ______ ₺
3. Hedefli birikim fonları (yıllık ÷ 12: hediye, tatil, araç…) : ______ ₺
4. Birikim ve borca ek ödemeler                              : ______ ₺
5. İstekler (dışarıda yemek, eğlence, kişisel harcamalar)    : ______ ₺
6. Beklenmedik                                               : ______ ₺

Toplam atanan (1'den 6'ya):          ______ ₺
Dağıtılacak kalan (kullanılabilir − toplam):   0 ₺

Bu ayki yeniden dağıtımlar:
  ____ ₺, ________ satırından ________ satırına

Sık sorulan sorular

Ay sonunda banka hesabımda 0 ₺ mı kalmalı?

Hayır. Sıfır, görevi olmayan parayı anlatır. Hesabında hedefli birikim fonlarına ya da bir yastığa ayrılmış para durabilir.

Ay sonunda artan parayı ne yapmalıyım?

Ona gelecek ayın bütçesinde bir görev ver: birikim, borca ek ödeme ya da aynı kategoriye devretmek. Gelecek aya karışıp gitmesine izin vermek yerine bunu sen kararlaştır.

Sıfır tabanlı bütçe ne kadar zaman alır?

İlk ay yaklaşık bir saat. Sonrasında geçen ayın planını kopyalayıp düzeltirsin: 20 ila 30 dakika, artı haftalık 15 dakikalık kontrol.

Sıfır tabanlı bütçe çiftler için işe yarar mı?

Evet; bütçeyi birlikte kurar ve kimin neyi yeniden dağıtabileceği konusunda anlaşırsanız. Çift bütçesi rehberimiz giderleri paylaşmanın yollarını anlatıyor.

Kısacası

Sıfır tabanlı bütçe, ay başlamadan birikim ve sürprizler dahil her liraya bir görev verir. Önemli olan kusursuz bir plan değil; bir aşımı görmezden gelmek yerine parayı yeniden dağıtmak. İlk adım: yukarıdaki şablonu kopyala ve “kullanılabilir para” satırına bugün hesabında gerçekten olan tutarı yaz.

Kaynaklar

• Peter A. Pyhrr, “Zero-base budgeting”, Harvard Business Review, cilt 48, sayı 6, Kasım–Aralık 1970, s. 111–121.
• Jimmy Carter, “Memorandum for the Heads of Executive Departments and Agencies on Zero-Base Budgeting in the Executive Branch”, 27 Nisan 1977, The American Presidency Project: presidency.ucsb.edu.
• Wikipedia, “Peter Pyhrr” ve “Zero-based budgeting” (1973 Georgia tarihi ve federal düzeyde bırakılması için kullanılan ikincil özetler): en.wikipedia.org/wiki/Zero-based_budgeting.
• YNAB, “Give Every Dollar a Job”: ynab.com/the-four-rules.
• Ramsey Solutions, “How to Make a Zero-Based Budget”: ramseysolutions.com.
• Abigail B. Sussman ve Adam L. Alter, “The Exception Is the Rule: Underestimating and Overspending on Exceptional Expenses”, Journal of Consumer Research, 39(4), 2012.

Bu yazı şu dilde de mevcut: English, Français, Español, Português, Deutsch, Italiano, Bahasa Indonesia, Tiếng Việt, العربية.