Cách tiết kiệm tiền hiệu quả mỗi tháng, kể cả khi thu nhập thấp

Vì sao “tiết kiệm phần còn lại” gần như không bao giờ hiệu quả

Phần lớn mọi người cố tiết kiệm vào cuối tháng. Vấn đề là chi tiêu có xu hướng phình ra cho vừa số tiền trong tài khoản, và các khoản bất thường (sửa xe, một món quà) gần như luôn bị đánh giá thấp. Đến cuối tháng chẳng còn gì, và ta kết luận sai rằng mình “không thể tiết kiệm”.

Hãy đảo thứ tự: trả cho bản thân trước. Ngay ngày tiền về, một phần đi thẳng vào tiết kiệm. Bạn sống bằng phần còn lại. Cùng số tiền, khác thứ tự, kết quả hoàn toàn khác.

Sức mạnh của việc cam kết trước đã được đo đạc. Trong chương trình Save More Tomorrow, hai nhà kinh tế học Richard Thaler và Shlomo Benartzi đề nghị nhân viên ở Mỹ cam kết trước dành một phần các lần tăng lương trong tương lai cho quỹ hưu trí, với mức đóng góp tự tăng sau mỗi lần tăng lương. Tỷ lệ đóng góp trung bình của họ tăng từ 3,5% lên 13,6% trong 40 tháng; 78% người được mời đã tham gia, và 80% vẫn ở lại đến lần tăng lương thứ tư. Một quyết định đưa ra từ trước rồi tự động hóa luôn thắng thiện chí của một ngày.

Bước 1: xây quỹ dự phòng khẩn cấp

Trước mọi mục tiêu khác, hãy bảo vệ mình khỏi những điều bất ngờ: xe hỏng, hóa đơn viện phí, một khoảng thời gian mất thu nhập. Không có tấm đệm đó, mỗi lần bất ngờ lại biến thành một khoản nợ. Khảo sát mới nhất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy 63% người trưởng thành ở Mỹ có thể chi một khoản khẩn cấp 400 USD bằng tiền mặt hoặc tương đương, và chỉ 55% có quỹ dự phòng đủ cho ba tháng chi tiêu: 75% ở nhóm thu nhập từ 100.000 USD trở lên, nhưng chỉ 21% ở nhóm dưới 25.000 USD.

• Mốc đầu tiên: một tháng chi phí thiết yếu (nhà ở, tiền chợ, đi lại, hóa đơn). Một số hướng dẫn ở Mỹ gợi ý mốc đầu tiên là 500 USD.
• Mục tiêu: MoneyHelper, dịch vụ được chính phủ Anh hậu thuẫn, gợi ý từ ba đến sáu tháng chi phí thiết yếu. Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng Mỹ (CFPB) không đưa ra con số cố định: họ gợi ý dựa vào số tiền các lần khẩn cấp trước đây đã tiêu tốn. Hãy nhắm cao hơn nếu thu nhập của bạn không đều hoặc bạn là người kiếm tiền duy nhất trong nhà.
• Để ở đâu: trong một tài khoản tiết kiệm riêng, rút được ngay, mà bạn không nhìn thấy hằng ngày. Hãy kiểm tra khoản tiền được bảo vệ thế nào: ở Việt Nam, tiền gửi tại ngân hàng được bảo hiểm tiền gửi đến một hạn mức nhất định, hãy xem hạn mức hiện hành của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam; ở Mỹ, FDIC bảo hiểm đến 250.000 USD cho mỗi người gửi, mỗi ngân hàng, mỗi loại sở hữu; ở Anh, FSCS bảo vệ đến 120.000 bảng cho mỗi người, mỗi tổ chức được cấp phép. Mục tiêu là rút được khi cần, không phải sinh lời.

Ví dụ: nếu chi phí thiết yếu của bạn là 10.000.000 đ mỗi tháng, mốc đầu tiên là 10.000.000 đ và mục tiêu nằm trong khoảng 30.000.000 đ đến 60.000.000 đ. Để dành 1.000.000 đ mỗi tháng, bạn đạt mốc đầu tiên sau mười tháng.

Bước 2: quyết định mỗi tháng tiết kiệm bao nhiêu

Không có con số chung cho tất cả. Ba cách để chọn con số của bạn:

1. Theo phần trăm. Quy tắc 50/30/20 gợi ý dành 20% thu nhập thực nhận cho tiết kiệm và trả nợ. Nếu quá nhiều, hãy bắt đầu từ 5% và cứ ba tháng tăng thêm một điểm.
2. Từ mục tiêu. Số tiền mục tiêu ÷ số tháng còn lại. Chuyến đi 10 triệu trong 10 tháng = 1 triệu mỗi tháng.
3. Từ ngân sách thực tế. Liệt kê chi tiêu, chừa một khoản đệm cho điều bất ngờ, và tiết kiệm phần còn lại vào đầu tháng sau.

Bước 3: đặt tên cho mỗi mục tiêu

“Tiết kiệm nhiều hơn” chẳng thúc đẩy được ai. “10 triệu cho chuyến đi Phú Quốc vào tháng 6” thì có. Một mục tiêu hiệu quả có:

• một cái tên cụ thể;
• một số tiền chính xác;
• một thời hạn;
• một thanh tiến độ cho thấy bạn đang ở đâu.

Chia mục tiêu thành các cột mốc (25%, 50%, 75%): mỗi mốc đạt được là một bước nhìn thấy được, và mỗi lần để dành, dù nhỏ đến đâu, đều đẩy thanh tiến độ lên.

Bước 4: tự động hóa

Tự động hóa lấy quyết định ra khỏi ngày của bạn. Hãy cài một lệnh chuyển tiền định kỳ sang tài khoản tiết kiệm đúng ngày lương về. Bạn không còn nhìn thấy số tiền đó, nên cũng không tiêu nó nữa.

Nếu thu nhập không đều, hãy tự động hóa theo phần trăm thay vì một số tiền cố định: mỗi khoản tiền về, 10% đi vào tiết kiệm. Vài cách dễ khác: dùng tính năng tiết kiệm tự động hoặc tích lũy theo mục tiêu mà nhiều ứng dụng ngân hàng có sẵn, và để dành một phần tiền hoàn thuế thu nhập cá nhân nếu có, như CFPB (Mỹ) gợi ý với tiền hoàn thuế. Các tính năng làm tròn số tiền chi tiêu để tiết kiệm phần lẻ là một cách khởi đầu hay, nhưng chỉ là phần bổ sung, không phải chiến lược.

Ở Anh, người có thu nhập thấp có thể dùng Help to Save: người nhận trợ cấp Universal Credit đủ điều kiện được tiết kiệm từ 1 đến 50 bảng mỗi tháng, và chính phủ thưởng thêm 50 xu cho mỗi bảng tiết kiệm được, trả sau hai năm và bốn năm (tối đa 1.200 bảng tiền thưởng).

Bước 5: tìm ra tiền để tiết kiệm

Nếu ngân sách đã eo hẹp, hãy tìm ở những chỗ này trước:

• Các gói thuê bao: rà sao kê 90 ngày gần nhất để tìm mọi khoản trừ tiền định kỳ và hủy những gì bạn không dùng.
• Tiền chợ: một danh sách mua sắm, thực đơn cho cả tuần, và nếu được thì mỗi tuần đi chợ lớn một lần.
• Phí ngân hàng và phí chuyển tiền: so sánh phí thường niên, phí chuyển khoản, nhất là nếu bạn thường xuyên nhận hoặc gửi tiền ra nước ngoài.
• Mua sắm bốc đồng: áp dụng quy tắc 48 giờ. Nếu hai ngày sau vẫn muốn, hãy mua.
• Tiền điện: tăng nhiệt độ điều hòa thêm một độ, tắt hẳn thiết bị thay vì để chế độ chờ, và ghi số điện hằng tháng để thấy hiệu quả; giá điện sinh hoạt tính theo bậc thang, nên những số điện cắt được ở bậc cao là đáng giá nhất.

Các thử thách tiết kiệm để bắt đầu

Thử thách giúp việc tiết kiệm vui hơn và đều đặn hơn. Những thử thách quen thuộc nhất:

• Thử thách 52 tuần: tuần 1 bạn để dành 10.000 đ, tuần 2 20.000 đ… tuần 52 là 520.000 đ. Tổng cộng: 13.780.000 đ sau một năm. Cẩn thận: riêng bốn tuần cuối đã tốn 2.020.000 đ, rơi đúng dịp cuối năm, sát Tết. Hai biến thể: làm ngược (bắt đầu từ 520.000 đ khi còn hăng hái), hoặc để dành đều 265.000 đ mỗi tuần để có cùng tổng số.
• Thử thách không chi tiêu: một tháng không có khoản chi nào không thiết yếu. Hóa đơn và tiền chợ cơ bản vẫn được phép.
• Thử thách 100 phong bì: 100 phong bì đánh số từ 1 đến 100 (nghìn đồng); mỗi ngày bạn rút một phong bì và bỏ vào đúng số tiền đó. Tổng cộng: 5.050.000 đ trong 100 ngày, trung bình khoảng 50.000 đ mỗi ngày, nên không hợp với ngân sách eo hẹp.

Quỹ dự trù: tiết kiệm cho những khoản thấy trước

Quỹ dự trù là khoản tiền để riêng mỗi tháng cho một chi phí đã biết trước trong tương lai, để nó không bao giờ trở thành “khẩn cấp”. Lấy chi phí cả năm chia cho số tháng còn lại:

Hãy tách quỹ dự trù khỏi quỹ dự phòng khẩn cấp, để một khoản chi đã lên kế hoạch không bao giờ ăn vào tấm lưới an toàn của bạn.

Cách tiết kiệm tiền khi thu nhập thấp hoặc không đều

Khi dư địa không nhiều, sự đều đặn quan trọng hơn quy mô. 50.000 đ mỗi tuần là 2.600.000 đ mỗi năm, và trên hết là một thói quen. Vài nguyên tắc:

• tiết kiệm một tỷ lệ phần trăm của mỗi khoản tiền về, dù nhỏ, thay vì một số tiền cố định mỗi tháng;
• những tháng khá hơn, tiết kiệm nhiều hơn để bù cho những tháng eo hẹp;
• giữ quỹ dự phòng ở một tài khoản khác với tiền tiêu hằng ngày.

Cùng nhau tiết kiệm

Với một dự định chung (một chuyến đi, một món quà của cả nhóm, một đám cưới), một mục tiêu chung thay cho bảng tính và tin nhắn nhắc nhở: ai cũng thấy quỹ chung đang ở đâu. Còn nếu bạn muốn mỗi thành viên lần lượt nhận cả quỹ của nhóm, đó chính là chơi hụi, hay họ, một hình thức góp vốn xoay vòng có mặt ở rất nhiều nước dưới những cái tên như tanda, susu, chama hay tontine.

Những sai lầm cản trở việc tiết kiệm

• Trông vào ý chí. Tự động hóa thắng động lực.
• Mục tiêu quá lớn và quá xa. Hãy chia nhỏ thành các cột mốc.
• Rút tiền tiết kiệm cho những thứ mình thích. Tách tài khoản tạo ra một chút cản trở có ích.
• Chờ kiếm được nhiều hơn. Thói quen hình thành khi thu nhập còn nhỏ sẽ ở lại khi thu nhập tăng.
• Tự trách sau một tháng tệ. Tháng sau bắt đầu lại, không cần cố bù cho bằng được.

Tóm lại

Để tiết kiệm tiền, hãy trả cho bản thân trước, tự động hóa, và cho mỗi đồng để dành một đích đến rõ ràng. Xây quỹ dự phòng khẩn cấp trước, trong một tài khoản được bảo vệ và rút được ngay, rồi thêm quỹ dự trù và các mục tiêu có tên, có hạn. Việc đầu tiên: cài một lệnh chuyển tiền tự động vào ngày nhận lương tới, dù chỉ 200.000 đ.

Nguồn

• Richard H. Thaler và Shlomo Benartzi, “Save More Tomorrow: Using Behavioral Economics to Increase Employee Saving”, Journal of Political Economy, 112(S1), 2004: doi.org/10.1086/380085.
• Elizabeth Warren và Amelia Warren Tyagi, All Your Worth, Free Press, 2005 (quy tắc 50/30/20).
• Board of Governors of the Federal Reserve System, Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 (SHED), tháng 5/2026: federalreserve.gov.
• CFPB, “An essential guide to building an emergency fund”: consumerfinance.gov.
• MoneyHelper, “Emergency savings – how much is enough?”: moneyhelper.org.uk.
• FDIC, “Deposit insurance at a glance”: fdic.gov; hạn mức bảo vệ tiền gửi của FSCS: fscs.org.uk.
• GOV.UK, “Help to Save”: gov.uk/get-help-savings-low-income.

Cũng có bằng English, Français, Español, Português, Deutsch, Italiano, Türkçe, Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, ไทย, 日本語, 한국어, 繁體中文, العربية.