Chơi hụi: hụi là gì, cách chơi, rủi ro và hụi khắp thế giới

Hụi là gì và chơi hụi hoạt động thế nào

Sáu người bạn thỏa thuận mỗi tháng cùng góp 2.000.000 đ trong sáu tháng. Mỗi tháng tiền hụi là 6 × 2.000.000 đ = 12.000.000 đ. Kỳ 1, Lan hốt 12.000.000 đ; kỳ 2 đến lượt Hùng; cứ thế đến tháng thứ sáu. Cuối cùng, ai cũng đã góp 12.000.000 đ và nhận về 12.000.000 đ. Đây là kiểu hụi không lãi, còn gọi là họ không có lãi.

Nếu không ai được thêm hay mất tiền, sao phải chơi? Vì hụi thay đổi thời điểm bạn có tiền. Các nhà kinh tế học Timothy Besley, Stephen Coate và Glenn Loury đã phân tích điều này trên American Economic Review năm 1993: với những người không tiếp cận được tín dụng, hụi giúp các thành viên, tính trung bình, mua được một món đắt tiền sớm hơn so với tự để dành. Chỉ người hốt cuối cùng là không được lợi gì về thời gian. Thực ra họ còn thiệt một chút: tiền không sinh lời trong suốt chu kỳ và bị lạm phát bào mòn, điều mà cơ quan bảo vệ người tiêu dùng tài chính của Mexico, Condusef, cũng lưu ý về tanda.

Hụi, họ trên khắp thế giới

Nhà nhân học Shirley Ardener đã viết công trình so sánh kinh điển về các hội này vào năm 1964. Cùng một nguyên tắc xuất hiện ở gần như mọi châu lục:

Global Findex 2021 cũng ghi nhận 24,7% ở Nigeria, 19,6% ở Ghana, 15,9% ở Indonesia và 7,2% ở Philippines. Con số “19% người trưởng thành ở châu Phi” hay được trích dẫn là từ ấn bản năm 2011.

Hụi có lãi và bỏ thăm

Ở nhiều dây hụi (hụi của người Việt, hui của người Hoa, chit fund ở Ấn Độ), người muốn hốt sớm bỏ thăm: họ chịu nhận ít đi một chút, và phần chênh lệch được chia cho những người khác. Cách thường gặp ở miền Nam: ai bỏ thăm cao nhất thì hốt; trong kỳ đó, những người chưa hốt (hụi sống) chỉ đóng số tiền góp trừ đi tiền thăm, còn những người đã hốt (hụi chết) đóng đủ. Một ví dụ do Ngân hàng Dự trữ Liên bang Philadelphia công bố: mười thành viên mỗi tháng góp 100 USD. Người hốt sớm bỏ thăm 25 USD nhận được 800 USD; người hốt muộn hơn với cùng mức thăm nhận được 950 USD. Người hốt sớm thực chất là người đi vay; người hốt muộn là người tiết kiệm được hưởng lời. Nghị định 19/2019/NĐ-CP phân biệt họ không có lãi và họ có lãi, và đặt giới hạn cho lãi suất trong họ có lãi: một dây hụi hứa mức lời cao bất thường là một dấu hiệu đáng ngờ.

Chơi hụi có giúp xây dựng lịch sử tín dụng không?

Hụi truyền thống không xuất hiện trong hồ sơ tín dụng của bạn: ở Việt Nam, đó là giao dịch dân sự giữa các cá nhân, không được ghi nhận tại Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia (CIC). Ở Mỹ, các lending circle phi lợi nhuận thì có: Mission Asset Fund tổ chức các vòng góp không lãi từ 300 đến 2.400 USD với 6 đến 12 người và báo cáo các lần thanh toán cho cả ba công ty thông tin tín dụng lớn. MAF cho biết điểm tín dụng của người tham gia tăng trung bình 168 điểm; đó là con số của chính tổ chức này.

Rủi ro của chơi hụi, và cách hạn chế

1. Giật hụi: một thành viên ngừng đóng sau khi đã hốt. Hãy xếp người mới và những người cả nhóm ít biết nhất ở cuối thứ tự hốt. Những “banker” điều hành partner ở Jamaica làm đúng như vậy, dành các lượt hốt đầu cho thành viên lâu năm.
2. Chủ hụi: sổ sách ghi chép cẩu thả hoặc tiền hụi bị dùng sai mục đích, dẫn đến vỡ hụi. Ngay từ đầu, hãy ghi rõ chủ hụi có được một lượt hốt, một khoản tiền công, hay không nhận gì.
3. Tranh chấp: “Tôi đóng rồi mà!” nhưng không có gì ghi lại. Hãy ghi mọi lần đóng ở nơi tất cả thành viên cùng xem được, và giữ biên nhận hoặc ảnh chụp giao dịch chuyển khoản.
4. Phí ẩn: ở Kenya, 28,9% thành viên các nhóm cho biết từng gặp khoản phí bất ngờ (FinAccess 2024). Mọi khoản phí đều phải nằm trong luật chơi viết ra giấy.
5. Hụi lừa đảo: Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) cảnh báo về những “câu lạc bộ tiết kiệm” hứa bạn sẽ nhận nhiều hơn số đã góp và phụ thuộc vào việc lôi kéo thành viên mới (“Blessing Loom”, “Money Board”, “The Circle Game”). Ở Việt Nam, hãy cảnh giác với các nhóm “hụi online” trên mạng xã hội hứa lời cao; Nghị định 19/2019/NĐ-CP cấm lợi dụng việc tổ chức hụi để huy động vốn trái phép, cho vay lãi nặng hay lừa đảo. Một dây hụi thật không bao giờ chi ra tổng cộng nhiều hơn số tiền các thành viên góp vào.

Tổ chức một dây hụi từng bước

Để theo dõi hằng ngày chi tiết hơn, hãy đọc bài quản lý hụi không cần sổ.

Chơi hụi hay tự tiết kiệm?

Nhiều người kết hợp cả hai: chơi hụi cho một dự định cụ thể, và giữ một quỹ dự phòng cá nhân cho những chuyện bất ngờ.

Binome360 hỗ trợ bốn hình thức: nhận lần lượt theo thứ tự, bốc thăm hoặc chọn người nhận mỗi kỳ, đấu giá, và góp tiết kiệm mà không ai nhận cho đến cuối chu kỳ. Lưu ý: Binome360 giữ sổ ghi chép của dây hụi. Ứng dụng không thu và không chuyển tiền: các khoản góp vẫn được trao tay bằng tiền mặt, chuyển khoản hoặc ví điện tử.

Câu hỏi thường gặp

Nếu có người rút khỏi dây hụi thì sao?

Tùy vào luật chơi, và đó là lý do phải viết luật ra trước khi bắt đầu. Một thành viên chưa hốt thường được trả lại số tiền đã góp vào cuối chu kỳ, hoặc được thay bằng một người mới vào đúng chỗ của họ. Một thành viên đã hốt vẫn phải đóng tiếp cho đến hết chu kỳ.

Thứ tự hốt hụi được quyết định thế nào?

Các cách phổ biến nhất là bốc thăm, cả nhóm quyết định theo nhu cầu (sinh con, học phí, tiền nhà), thâm niên trong nhóm, hoặc bỏ thăm. Dù chọn cách nào, hãy ghi thứ tự ra giấy và xếp những thành viên ít quen biết nhất về cuối.

Một dây hụi nên có bao nhiêu thành viên?

Thường từ 6 đến 12 người. Ít thành viên thì tiền hụi nhỏ và chu kỳ ngắn; nhiều thành viên thì tiền hụi lớn và chu kỳ dài, với nhiều khả năng có người bỏ ngang giữa chừng.

Làm sao nhận ra hụi lừa đảo?

Hãy cảnh giác với mọi lời hứa nhận nhiều hơn số tiền đã góp, mọi yêu cầu phải lôi kéo thêm người mới thì mới được nhận tiền, hoặc một chủ hụi không ai trong nhóm quen biết. Đó là dấu hiệu của mô hình đa cấp đội lốt hụi.

Tóm lại

Chơi hụi, với hàng chục tên gọi trên khắp thế giới, giúp một nhóm người hỗ trợ tài chính cho nhau qua từng kỳ mà không phải vay ngân hàng. Hụi vận hành dựa trên lòng tin: luật chơi viết ra giấy, thứ tự hốt minh bạch và sổ theo dõi ai cũng xem được là những lá chắn tốt nhất. Việc đầu tiên: viết luật chơi của dây hụi tới ra một trang giấy trước lần đóng đầu tiên.

Nguồn

• World Bank, The Global Findex Database 2021, Little Data Book on Financial Inclusion 2022 (chỉ số “saved using a savings club or a person outside the family”).
• Timothy Besley, Stephen Coate và Glenn Loury, “The Economics of Rotating Savings and Credit Associations”, American Economic Review, 83(4), 1993, tr. 792–810.
• Shirley Ardener, “The Comparative Study of Rotating Credit Associations”, Journal of the Royal Anthropological Institute, 94(2), 1964, tr. 201–229.
• Central Bank of Kenya, KNBS và FSD Kenya, 2024 FinAccess Household Survey: centralbank.go.ke.
• NASASA (National Stokvel Association of South Africa): nasasa.co.za; Banks Act Notice 404, Government Gazette 35368, 2012.
• Federal Reserve Bank of Philadelphia, “Alternative Financial Vehicles: Rotating Savings and Credit Associations (ROSCAs)”, 2006.
• Sudhanshu Handa và Claremont Kirton, “The economics of rotating savings and credit associations: evidence from the Jamaican 'Partner'”, Journal of Development Economics, 60(1), 1999.
• Mission Asset Fund, Lending Circles: missionassetfund.org.
• Federal Trade Commission, “Real or fake savings club?”, 2020: consumer.ftc.gov.
• The Chit Funds Act, 1982, và Chit Funds (Amendment) Act, 2019 (Ấn Độ).

Quy định của Việt Nam: Nghị định 19/2019/NĐ-CP của Chính phủ về họ, hụi, biêu, phường.

Cũng có bằng English, Français, Español, Português, Deutsch, Italiano, Türkçe, Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, ไทย, 日本語, 한국어, 繁體中文, العربية.